"ƏDALƏT MASKASI"

İnsanın özünü aldatmaq qabiliyyəti bəlkə də onun ən qəribə və eyni zamanda ən təhlükəli xüsusiyyətlərindən biridir. İnsan bəzən öz daxilindəki ən adi zəifliyi belə elə ustalıqla başqa bir ad altında gizlədə bilir ki, bir müddət sonra özü də həmin zəifliyin nə olduğunu unutmağa başlayır. Kin “prinsipiallıq”, intiqam “ədalət”, tamah “haqq”, şəxsi maraq “ictimai mənafe”, başqasının uğuruna dözümsüzlük isə “bərabərlik arzusu” kimi təqdim edilə bilir. İnsan öz hisslərinin adını dəyişməklə onları mənəvi cəhətdən təmizlədiyini düşünür. Halbuki söz dəyişəndə niyyət dəyişmir. Paxıllığa “ədalət” demək paxıllığı ədalətə çevirmir. İnsanın daxilində çox qədim bir sual yaşayır: “Niyə o?” Niyə onun evi daha böyükdür?, Niyə onun imkanı məndən çoxdur?, Niyə onun adı daha çox çəkilir?, Niyə o yüksəldi, mən yox?, Niyə onun övladı daha yaxşı şəraitdə böyüyür?, Niyə onun həyatı rahat, mənimki isə çətindir? Bu sualların özü insanı günahkar etmir. İnsan haqsızlıq gördükdə soruşmalıdır, düşünməlidir, etiraz etməlidir. Lakin həmin sualın cavabı insanın xarakterini müəyyən edir. Əgər insan “Mən nə etməliyəm ki, öz həyatımı yaxşılaşdırım?” deyirsə, bu sual onu zəhmətə, elmə, inkişafa və məsuliyyətə aparır. Əgər “Nə etməliyəm ki, onda olan məhv olsun?” deyirsə, artıq burada başqa bir psixoloji proses başlayır. İnsan öz həyatını yüksəltmək əvəzinə başqasının həyatını aşağı salmaqla rahatlıq tapmağa başlayır. Paxıllığın ən təhlükəli tərəfi də budur. Paxıl insan çox vaxt başqasının sahib olduğu nemətdən daha çox, həmin nemətin onun özünə xatırlatdığı çatışmazlıqdan əziyyət çəkir. O, qarşısındakı insanın var-dövlətinə baxır, amma əslində öz məhrumiyyətinə baxır. Başqasının uğurunu görəndə qarşı tərəfin həyatına deyil, öz uğursuzluğuna şahid olur. Bu səbəbdən paxıllıq yalnız başqasına qarşı yönəlmiş hiss deyil; eyni zamanda insanın öz daxilində apardığı ağrılı müqayisədir. İnsan öz həyatını təkbaşına qiymətləndirməkdə çətinlik çəkir və çox vaxt özünü başqaları ilə müqayisə edir. Öz evindən razı olan insan qonşusunun daha böyük evini gördükdə narazı qala bilər. Öz maaşını kifayət hesab edən insan həmkarının daha çox qazandığını öyrəndikdə öz qazancını az hesab edə bilər. Öz həyatını normal qəbul edən insan başqasının daha parlaq həyatını gördükdən sonra öz həyatına qarşı nifrət hiss etməyə başlaya bilər. Deməli, bəzən insanı bədbəxt edən sahib olduqlarının azlığı deyil, başqasının daha çox sahib olmasıdır.

Müasir dövrdə bu psixoloji mexanizm daha da güclənib. İnsanlar sosial şəbəkələrdə həyatlarının ən gözəl tərəflərini nümayiş etdirirlər. İnsan isə öz həyatının bütün çətinliklərini, uğursuzluqlarını və gündəlik qayğılarını başqasının seçilmiş, cilalanmış görüntüləri ilə müqayisə edir. Öz mətbəxini başqasının vitrini ilə müqayisə edən insan gec-tez öz həyatından narazı qalır. Beləcə, müqayisə hissi böyüyür, narazılıq artır, narazılıq isə bir müddət sonra başqasına qarşı düşmənçiliyə çevrilə bilir. İnsan özündə olmayanı əldə etmək üçün çalışmaq əvəzinə, başqasının əlindəkini arzulamağa başlayır. Daha sonra isə arzuladığı şeyə sahib olan insanı günahkar hesab etməyə başlayır. Ən təhlükəli mərhələ də məhz budur: insan öz arzusunun qarşısındakı şəxsi mənəvi baxımdan günahkar elan edir. Ədalətlə paxıllıq arasındakı sərhəd də burada başlayır. Ədalət insanın əməlini mühakimə edir, paxıllıq isə sahib olduqlarını. Ədalət deyir ki, kiminsə haqqı tapdalanıbsa, haqqı bərpa edilməlidir. Paxıllıq isə deyir ki, kiminsə məndən çox sahib olması artıq şübhə üçün kifayətdir. Ədalət haqsız qazancın qarşısını almağı tələb edir, paxıllıq isə çox qazanan hər kəsə düşmən gözü ilə baxa bilir. Ədalət qanunun tərəzisidir, paxıllıq isə şəxsi narazılığın ölçüsüdür. Bu iki anlayışı bir-birinə qarışdırmaq cəmiyyət üçün çox ağır nəticələr yarada bilər. Bərabərlik sözü də məhz burada insan düşüncəsinin ən həssas nöqtələrindən birinə çevrilir. Əlbəttə insan ləyaqətində, hüququnda və qanun qarşısında bərabərlikdə ədalət var. Lakin bərabərliklə eynilik eyni şey deyil. İnsanlar eyni qabiliyyətlə, eyni istedadla, eyni zəhmətlə, eyni seçimlə və eyni məsuliyyətlə yaşamırlar. Bir insan illərlə çalışır, elm öyrənir, risk edir, qurur və nəticə əldə edir; başqa biri isə eyni imkan qarşısında tamamilə fərqli seçimlər edir. Nəticələrin müxtəlif olması özü-özlüyündə ədalətsizlik deyil. Ədalətsizlik o zaman meydana çıxır ki, insanın haqqı zorla əlindən alınır, qanun qarşısında ayrı-seçkilik edilir və zəhmətin qarşılığı haqsız şəkildə mənimsənilir. Əsl sosial ədalət insanların hamısını eyni nəticəyə məcbur etmək deyil; hər bir insanın öz zəhməti və ləyaqəti ilə yaşaya biləcəyi ədalətli şərait yaratmaqdır. Qurani-Kərimin Nisa surəsinin 32-ci ayəsində insanlara başqalarına verilmiş üstünlükləri arzulamaqdan çəkinmək və hər kəsin öz qazandığından payı olduğunu dərk etmək istiqamətində xəbərdarlıq edilir. Bu fikir sadəcə dini nəsihət deyil, insan psixologiyasının çox incə bir tərəfinə toxunan böyük həqiqətdir. İnsan çox vaxt öz payını hesablamaq əvəzinə başqasının payını hesablamağa başlayır. “Allah niyə ona verdi?” sualı insanın daxilində səssiz şəkildə böyüyə bilər. Halbuki mənəvi yetkinlik insana başqa bir sual öyrədir: “Mənə verilənlərin qarşılığında mən nə etdim?” Birinci sual insanı müqayisəyə və narazılığa aparır, ikinci sual isə məsuliyyətə. Quranda Habil və Qabilin hekayəsi də insan nəfsinin bu qaranlıq tərəfi haqqında çox qədim və dərin bir xəbərdarlıq kimi oxuna bilər. Qardaşlar arasında yaranan qarşıdurmanın içində insanın üstünlük arzusu, qəbul edilməmək hissi və həsəd kimi duyğuların dağıdıcı gücü görünür. Bu hekayə bizə insanın ən böyük təhlükələrinin bəzən kənardan gəlmədiyini göstərir. Bəzən insanın düşməni onun qarşısındakı insan deyil, öz daxilində böyütdüyü hissdir. Həsəd əvvəlcə ürəkdə yaranır, sonra düşüncəyə keçir, düşüncə davranışa çevrilir, davranış isə nəticədə faciə yarada bilir. Buna görə dini mətnlərdə insanın nəfsinə nəzarət etməsi yalnız şəxsi əxlaq məsələsi deyil, həm də cəmiyyətin təhlükəsizliyi məsələsidir. İnsan öz nəfsinə nəzarət etmədikdə onun ən təhlükəli bacarığı ortaya çıxır: öz istəyinə mənəvi bəraət qazandırmaq. İnsan bir şeyi çox istəyirsə, ona sahib olmağın yolunu tapa bilməyəndə həmin şeyin sahibini pis elan edə bilər. Başqasının var-dövlətini əldə edə bilməyən insan var-dövlətin özünü pislik hesab edə bilər. Başqasının mövqeyinə çata bilməyən insan həmin mövqenin sahibini ləyaqətsiz saya bilər. Başqasının uğurunu təkrarlaya bilməyən insan uğurun özünü şübhəli göstərməyə çalışa bilər. Beləcə, insan əldə edə bilmədiyi şeyə sahib olanı günahlandıraraq öz məğlubiyyətini mənəvi qələbə kimi hiss edir. Aristotel paxıllığı insanın özünə bənzər insanların üstünlüyünü gördükdə keçirdiyi ağrılı hisslərdən biri kimi təhlil edirdi. Nitsşe isə “ressentiment” anlayışı ilə gücsüzlükdən doğan və sonradan mənəvi hökmə çevrilən qəzəbin necə formalaşa bildiyini göstərirdi. Bu baxımdan insan əvvəlcə “məndə yoxdur” deyir, sonra “onda da olmasın” düşüncəsinə yaxınlaşır və sonda “onda bunun olması özü pislikdir” nəticəsinə gələ bilir. Burada psixoloji mexanizm çox incədir: insan öz istəyini dəyişmir, sadəcə ona sahib olanı dəyişdirərək öz vicdanını rahatlaşdırır. Tarixin böyük ictimai sarsıntılarının bir hissəsini də bu psixoloji mexanizmlərdən tamamilə ayrı düşünmək mümkün deyil. Əlbəttə, heç bir inqilabı və ya tarixi hadisəni yalnız paxıllıqla izah etmək düzgün olmaz. Ədalətsizlik, yoxsulluq, siyasi təzyiq, hüquqsuzluq, korrupsiya, ayrı-seçkilik və başqa real problemlər cəmiyyətlərdə böyük dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Lakin haqlı narazılığın içinə kin və intiqam daxil olduqda mübarizənin mahiyyəti dəyişə bilər. İnsan artıq haqsızlığı aradan qaldırmaq istəmir, haqsızlığın daşıyıcısı hesab etdiyi hər kəsi cəzalandırmaq istəyir. Belə olduqda fərdi məsuliyyət anlayışı itir və insan yalnız etdiyi əmələ görə deyil, mənsub olduğu təbəqəyə, ailəyə, sosial mövqeyə və ya sərvətinə görə mühakimə olunmağa başlayır. Fransız İnqilabı bu baxımdan insanlıq tarixinin ən mürəkkəb dərslərindən biridir. Azadlıq, bərabərlik və qardaşlıq kimi böyük idealların ətrafında başlayan proses müəyyən mərhələdə terror və kütləvi edamlarla müşayiət olunan siyasi şiddətə çevrildi. Robespyer kimi inqilab xadimləri fəzilətdən danışırdılar, lakin fəziləti qorumaq adı ilə terrora haqq qazandırmaq mümkün olmuşdu. Buradakı faciə çox düşündürücüdür: insan özünü mütləq xeyirin sahibi hesab etdikdə qarşısındakını mütləq şər elan edə və ona qarşı edilən hər şeyi legitim saya bilər. İnsan əvvəlcə qarşısındakının mənəvi insanlığını öz gözündə azaldır, sonra onun hüquqlarını asanlıqla inkar edir. 20-əsrdə Sovet təcrübəsi də başqa bir mühüm dərs verdi. İstismarın aradan qaldırılması, sosial bərabərlik və sinifsiz cəmiyyət vədləri milyonlarla insan üçün son dərəcə cazibədar görünürdü. Lakin nəzəri idealların həyata keçirilməsi zamanı dövlət hakimiyyətinin həddindən artıq mərkəzləşməsi, zorakı kollektivləşmə, siyasi repressiyalar və kütləvi insan faciələri meydana gəldi. Buradan çıxan nəticə bərabərlik və sosial ədalət anlayışlarının özünün yanlış olması deyil. Əksinə nəticə daha mürəkkəbdir: ən gözəl ideallar belə hüququn aliliyindən, insan ləyaqətindən, fərdi məsuliyyətdən və hakimiyyət üzərində nəzarətdən məhrum edildikdə təhlükəli vasitəyə çevrilə bilər. Gözəl şüar gözəl nəticəyə zəmanət vermir. İnsan xarakteri dəyişmədikdə, yalnız siyasi dekorasiya dəyişə bilər. Bəlkə də buna görə tarixdə bir çox dəyişikliklərdən sonra insanın qarşısına eyni sual yenidən çıxıb: hakim dəyişdi, bəs hakimiyyətə münasibət dəyişdimi?, Dünən imtiyazdan şikayət edən adam bu gün imtiyaz əldə etdikdə ondan imtina etdimi?, Dünən zülmə qarşı çıxan insan bu gün güc sahibi olduqda zəifə münasibətini dəyişdimi? Dünən başqasının sərvətini ədalətsiz hesab edən adam bu gün özü varlandıqda sərvəti necə qazandı? Əgər cavab dəyişmirsə, deməli, yalnız yerlər dəyişib, insanın daxilindəki ehtiras dəyişməyib. Çünki insanın əlindəki güc onun xarakterini yaratmır; çox vaxt onun xarakterini üzə çıxarır. İnsanın gücsüz olduğu zaman təvazökar görünməsi onun həqiqətən təvazökar olduğunu sübut etmir. Bəlkə də sadəcə gücü yoxdur. Əsl sınaq insanın güc qazandığı gündür. Əsl xarakter vəzifə veriləndə, sərvət əldə ediləndə, qarşısında zəif biri dayananda və heç kim ona mane ola bilməyəndə görünür. Dünən başqasının hakimiyyətindən narazı olan insan bu gün həmin hakimiyyətin imkanlarına sahib olduqda eyni səhvləri təkrarlayırsa, onda problem yalnız sistemdə deyil. Problem insanın özündədir. Dostoyevskinin əsərlərində insanın azadlığı, vicdanı, günahı və məsuliyyəti haqqında bu qədər dərin düşüncələrin olması da təsadüfi deyil. İnsan yalnız sosial şəraitin məhsulu deyil. İnsan həm də seçim edən, qərar verən və etdiyi seçimlərə görə məsuliyyət daşıyan mənəvi varlıqdır. İnsanın bütün günahlarını sistemin, cəmiyyətin, ailənin və şəraitin üzərinə atmaq asandır. Belə olduqda insan özünü daim günahsız hesab edə bilər. Halbuki şərait insan davranışına təsir göstərsə də, insanın vicdanını tamamilə ləğv etmir. Əks halda insanın məsuliyyətindən danışmaq mümkün olmazdı. Ən təhlükəli ictimai düşüncələrdən biri də insanlara “sənin uğursuzluğunun səbəbi başqasının uğurudur” fikrini aşılamaqdır. Bu fikir insana çox rahatlıq verir. Çünki artıq öz həyatına görə məsuliyyət daşımağa ehtiyac qalmır. Öz savadsızlığını inkişaf etdirmək lazım deyil; savadlı insanı günahlandırmaq kifayətdir. Öz zəhmətini artırmaq lazım deyil; zəhmətlə varlananı günahlandırmaq kifayətdir. Öz həyatını qurmaq lazım deyil; başqasının qurduğunu dağıtmaq kifayətdir. Beləcə, insan məsuliyyətdən azad edilir və ona düşmən verilir. Düşmən müəyyən edildikdən sonra isə kütləni hərəkətə gətirmək daha asan olur. Kütlə psixologiyasının təhlükəsi də burada başlayır. Fərd tək olanda bəlkə də etməyə cəsarət etməyəcəyi hərəkəti kütlənin içində daha asan edə bilər. Çünki məsuliyyət hissi bölünür. “Hamı belə edirdi”, “hamı belə düşünürdü”, “bizə belə dedilər”, “biz ədalət uğrunda mübarizə aparırdıq” kimi cümlələr insanın öz vicdanı qarşısında məsuliyyətini azaltmağa xidmət edə bilər. Tarixin ən ağır səhifələrində insanların öz əməllərinə bəraət qazandırmaq üçün böyük sözlərdən istifadə etməsi də insan təbiətinin bu xüsusiyyətini göstərir. Ona görə hər “xalq” sözünü işlədən xalqın dostu deyil. Hər “bərabərlik” deyən ədalətli deyil. Hər “haqq”dan danışan haqqın tərəfində deyil. İnsan sözə deyil, niyyətə və nəticəyə baxmalıdır. Çünki bir ideyanın gözəlliyi onun lüğətində istifadə etdiyi sözlərlə yox, insan həyatına gətirdiyi nəticələrlə ölçülməlidir.

Əsl sosial ədalət varlıya nifrət etmək deyil, haqsızlığa qarşı çıxmaqdır. Kasıbın hüququnu qorumaq varlıya düşmən olmaq demək deyil. Qanunsuz sərvətin qarşısını almaq zəhmətlə qazanılmış sərvəti günah hesab etmək demək deyil. Güclünün sui-istifadəsinə mane olmaq güclü olmağın özünü cinayət saymaq deyil. Ədalət zəifin müdafiəsidir, lakin kor düşmənçilik deyil. Ədalət insanın haqqını qoruyur; paxıllıq isə insanın sahib olduğunu hədəfə çevirir. İnsanın başqasının nemətinə baxarkən öz ləyaqətini qoruması böyük mənəvi yetkinlikdir. Başqasının uğurunu görəndə öz uğursuzluğuna ağlamamaq, əksinə özünü inkişaf etdirmək; başqasının qazancını görəndə ona nifrət etməmək; başqasının yüksəlişini öz alçalmağın kimi qəbul etməmək; başqasının xoşbəxtliyini öz bədbəxtliyinə çevirməmək insanın daxilində böyük bir mənəvi güc tələb edir. Çünki həqiqi zənginlik bəzən sahib olduğun şeylərin çoxluğunda deyil, başqasının sahib olduğuna baxarkən ürəyinin qaralmamasındadır. İnsanın ən böyük düşməni həmişə qarşısında dayanan insan deyil. Bəzən onun ən böyük düşməni daxilində səssizcə böyüyən bir düşüncədir: “Səndə yoxdursa, onda da olmasın.” Bu düşüncə əvvəlcə kiçik görünür. Sonra insanın münasibətlərinə daxil olur. Daha sonra ailəyə, iş yerinə, cəmiyyətə və nəhayət ictimai düşüncəyə keçə bilir. Əgər bu düşüncəyə gözəl sözlər geyindirilirsə, onun təhlükəsi daha da artır. Çünki insan artıq nəfsinin arxasınca getdiyini hiss etmir; özünü ədalətin tərəfində zənn edir. Bəlkə də ən böyük ictimai inqilab məhz burada başlamalıdır: insanın öz daxilində. İnsan öz paxıllığına qalib gəlmədən cəmiyyətin paxıllığını aradan qaldıra bilməz. Öz tamahını cilovlamadan başqasının tamahını tənqid etmək asandır. Öz imtiyazından könüllü şəkildə istifadə etməməyi bacarmayan insan başqasının imtiyazını tənqid edərkən nə qədər inandırıcı görünə bilər? Başqasının haqqına hörmət etməyən insanın “ədalət” haqqında danışması isə çox vaxt yalnız söz olaraq qalır. Dünyanın bütün siyasi sistemlərini dəyişmək mümkündür. Hakimiyyətləri dəyişmək, qanunları yeniləmək, iqtisadi modelləri dəyişdirmək, bayraqları dəyişmək, şüarları yeniləmək mümkündür. Lakin insanın daxilindəki tamah, kin, paxıllıq və hakimiyyət ehtirası dəyişmirsə, köhnə problemin yeni adı meydana çıxacaq. Köhnə zülmün yerinə yeni zülm gələcək, köhnə imtiyaz sahiblərinin yerinə yeni imtiyaz sahibləri keçəcək və dünən ədalət tələb edənlərin bəziləri sabah özləri ədalətsizliyin qoruyucusuna çevriləcəklər. Çünki pislik yalnız sistemlərin içində yaşamır; insanın daxilində də yaşayır. Əsl dəyişiklik sarayların dəyişməsi deyil. Əsl dəyişiklik insanın daxilində baş verəndir. İnsan öz nəfsinin hər arzusunu “haqq” adlandırmadıqda, başqasının nemətini öz məhrumiyyətinin səbəbi hesab etmədikdə, başqasının uğurunu öz məğlubiyyəti kimi görmədikdə və öz həyatını qurmaq üçün başqasının həyatını dağıtmağa ehtiyac duymadıqda cəmiyyət həqiqətən dəyişməyə başlayır. Bəlkə də ədalətin ən böyük sirri çox sadə bir həqiqətdə gizlənir: başqasının haqqına toxunmadan yüksələ bilmək. Çünki insan başqasını yıxaraq yüksəlirsə, əslində yüksəlmir; sadəcə qarşısındakını aşağı salır. Başqasının əlindəkini alaraq özünü varlı hesab edirsə, əslində varlanmır; sadəcə başqasını yoxsullaşdırır. Başqasının azadlığını məhdudlaşdıraraq özünü güclü hesab edirsə, əslində güclü deyil; sadəcə qarşısındakının zəifliyindən istifadə edir.

Əsl güc isə başqa yerdədir: insanın heç kimə zülm etmədən güclü ola bilməsində, heç kimin haqqına girmədən varlana bilməsində, heç kimi alçaltmadan yüksələ bilməsində və başqasının nemətinə həsəd aparmadan öz payına şükür edə bilməsində. İnsan öz nəfsinə qalib gəldiyi gün həqiqətən azad olur. Çünki öz daxilindəki paxıllığın qulu olan insan başqasının azadlığını təhlükə kimi görə bilər. Öz tamahının əsiri olan insan başqasının sərvətini öz haqqı saya bilər. Öz kinini “ədalət” adlandıran insan isə bir gün ən böyük ədalətsizliyi belə müqəddəs bir məqsəd naminə etdiyinə inana bilər. Buna görə insanlığı xilas edəcək ən böyük söz bəlkə də “hamı eyni olsun” deyil. Daha böyük söz budur ki, Heç kəs heç kəsin haqqına göz dikməsin. Heç kəs başqasının nemətini öz məhrumiyyətinin səbəbi hesab etməsin. Heç kəs öz tamahına “ədalət” adı verməsin. Heç kəs öz intiqamını “haqqın bərpası” kimi təqdim etməsin. Heç kəs başqasının uğurunu öz məğlubiyyəti saymasın. Çünki cəmiyyətin həqiqi tərəqqisi insanların bir-birinin əlindəkini almağa çalışdığı gün deyil, hər kəsin öz əlindəkini halal zəhmət, qanun və ləyaqətlə qazandığı gün başlayır. Və bəlkə də insanlığın ən böyük imtahanı budur ki, başqasının əlində olanı görəndə ürəyində nə baş verir? Əgər içindən “niyə onda var?” sualı qalxırsa, özünə ikinci sualı verməlisən: “Bəs mən öz əlimlə nə yaratdım?” Çünki insanın taleyini dəyişən sual başqasının sahib olduğu deyil. İnsanın öz sahib olduqları ilə nə etdiyi və sahib olmadıqları qarşısında kimə çevrildiyidir. Ədalət də məhz burada başlayır. İnsanın öz daxilində.