Hansı daha zəifdir: təhsil sistemi yoxsa müəllimlər? – Dosent İlham Əhmədov

ETN son illər təhsildəki bütün problemlərdə  müəllimləri günahkar hesab edir. Sanki, ölkədəki bütün müəllimlər bu təhsil sisteminin yetirməsi deyillər,  onlar  bura xaricdən gətirilib.   Bu zaman bəzi məlum tezisləri bir tərəfli qaydada,  özlərinə sərf edən mənada təqdim edirlər.

Nazir tez-tez deyir: təhsil sisteminin  səviyyəsi  onun müəılliminin səviyyəsindən yüksək ola bilməz. Məqalədə bu tezisi təhlil edəcəyik. Əvvəlcə bu 2 tezisə diqqət edək, görək bunlardan  hansı daha doğrudur:

1. müəllimin keyfiyyəti onu yetişdirən təhsil sisteminin keyfiyyətindən yüksək ola bilməz.
2. təhsilin keyfiyyəti onun müəllimlərinin keyfiyyətindən yüksək ola bilməz.

Bu sual təhsil fəlsəfəsinin ən əsas paradokslarından birini ifadə edir və təsadüfi deyil ki, məhz  təhsil siyasəti, insan kapitalı və sistem böhranı mövzularında müzakirələrədbu suallar  tez-tez ortaya çıxır.  Hər iki tezisi ayrılıqda təhlil edib, sonra hansı daha əsaslıdır sualına prinsipial cavab verək.

Tezis 1.  “Müəllimin keyfiyyəti onu yetişdirən təhsil sisteminin keyfiyyətindən yüksək ola bilməz.”

Bu tezisin məntiqi belədir ki,  müəllim biliklərini, pedaqoji dünyagörüşünü, metodikasını, etik və peşəkar normalarını əsasən sistemdən alır.  Əgər ali pedaqoji təhsil zəifdirsə, müəllim hazırlığı formal xarakter daşıyırsa, elmi mühit yoxdursa, refleksiya və tənqid təşviq olunmursa, onda kütləvi şəkildə yüksək keyfiyyətli müəllim yetişməsi mümkün deyil. Tezisin  güclü tərəfi tərəfi budur ki, struktur determinizmi düzgün göstərir,  təhsildə təsadüfi uğurların sistemli keyfiyyət yaratmadığını vurğulayır,  dövlət siyasəti və institusional məsuliyyəti önə çəkir.  Tezisin  zəif tərəfi isə insan faktorunu zəiflədir, istisna halları (özünü inkişaf etdirən müəllimlər) izah etməkdə çətinlik çəkir.

Tezis 2.  “Təhsilin keyfiyyəti onun müəllimlərinin keyfiyyətindən yüksək ola bilməz.”

Bu tezisin isə məntiqi budur ki,  təhsil sinifdə, auditoriyada, müəllim–şagird qarşılıqlı münasibətində baş verir.  Kurikulum, strategiya, texnologiya kağız üzərində qalır,  əgər onu daşıyan müəllim yoxdursa. Tezisin  güclü tərəfi budur ki, empirik olaraq çoxsaylı tədqiqatlarla təsdiqlənir, təhsilin canlı, insan-mərkəzli proses olduğunu göstərir,  müəllimi sistemin icraçısı yox, əsas aktoru kimi təqdim edir.  Tezisin zəif tərəfi isə  müəllimin özünün haradan gəldiyini sorğulamır,  müəllimi sanki “boşluqdan yaranan” subyekt kimi təqdim edir,  uzunmüddətli perspektivdə sistem rolunu kölgədə qoyur.

Bu 2 tezisdən hansı daha doğrudur?

Strateji və uzunmüddətli baxımdan 1-ci tezis daha əsaslıdır,  operativ və qısamüddətli baxımdan isə 2-ci tezis doğrudur.  Amma əgər birini əsas səbəb kimi seçməliyiksə, 1-ci tezis daha fundamentaldır.  Çünkü, 1-ci tezis daha dərindədir?

Niyə 1-ci tezis daha dərindədir? Bunun 3 səbəbini göstərə biərik.

1. Sistem müəllimi yaradır, müəllim sistemi yox.   Tək-tək istisnalar mümkündür, amma sistemsiz mühitdə güclü müəllimlər yanır, tükənir və ya sistemdən çıxır, zəif sistemdə keyfiyyətli müəllim kütlə yarada bilmir. TarixənFinlandiya, Yaponiya, Cənubi Koreya nümunələri göstərir ki, əvvəl sistem dəyişir, sonra müəllim kütləsi keyfiyyətləşir.
2. Müəllimin keyfiyyəti “idxal edilmir”. Əgər system zəifdir, elmi-pedaqoji məktəblər yoxdur, müəllim hazırlığı formal xarakter daşıyırsa,  ondaxaricdə oxumuş müəllim belə ya adaptasiya ola bilmir, ya da sistemi tərk edir.  Yəni,  fərdi keyfiyyət sistemə qarşı dayanıqlı deyil.
3. 2-ci tezis səbəbi yox, nəticəni təsvir edir.  “Təhsilin keyfiyyəti müəllimdən asılıdır” – bu doğrudur,amma bu ifadəproblemin kökünü yox, zahiri mərhələsini göstərir.  Əgər müəllim zəifdirsə, onda sual veeilə bilər: müəllim niyə zəifdir?  Cavab yenə sistemə çıxır. Çünki,  hazırlıq,  seçmə,  motivasiya, qiymətləndirmə zəifdir.

Paradoksun düzgün formulu

Ən dəqiq və elmi formalaşdırma belə  olmalıdır:  “Təhsilin real keyfiyyəti müəllimlərin keyfiyyəti ilə müəyyən olunur, amma müəllimlərin keyfiyyəti onları yetişdirən sistemin keyfiyyətindən asılıdır.”  Bu, dairəvi səbəbiyyətdir, lakin başlanğıc nöqtəsi sistemdir.

Azərbaycanda müəllimi günahlandırmaq asandır, sistemi sorğulamaq çətindir.  Amma zəif ali pedaqoji təhsil, formal sertifikasiya, elmi mühitin yoxluğu  şəraitində müəllimdən möcüzə gözləmək ədalətsizdir.

Müəllimi islah etmədən əvvəl onu yetişdirən sistemi islah etmək lazımdır.

Əgər bu 2 tezisdən  birini seçmək məcburiyyətindəyiksə,  onda 1-ci tezis daha doğrudur,
çünki o səbəbi, 2-ci tezis isə nəticəni ifadə edir.

Ona görə də ETN əbədi olaraq müəllimləri  (dolayısı ilə xalqı, çünki, bu peşədə yüz minlərlə insan çalışır, bu peşə  kütləvidir) günahlandırmaq, fasiləsiz  sertifikasiya aparmaq əvəzinə dövlət tərəfindən onun  qarşısında qoyulmuş vəzifələri yerinə yetirsin:  öz missiyasına uyğun olaraq normal və elmi əsaslı  təhsil siyasəti yaratsın, bu siyasət əsasında ölkədə normal təhsil islahatları aparsın,  rəqabətədavamlı təhsil sistemi qursun. Məncə 35 il buna kifayət idi.

Dosent İlham Əhmədov