İran“tam hücum”a keçir: Müharibə yenidən başlayır?

ABŞ ilə İran arasında sülh perspektivi yenidən zəifləyir.

Avqustun 18-nə olan məlumata görə, tərəflər arasında 60 günlük danışıqlar müddəti nəticəsiz başa çatıb, Vaşinqton atəşkəs razılaşmasının uzadılmasına razılıq verməyib. İran tərəfi isə diplomatiyanın nəticə verməyəcəyi halda hərbi strategiyasını “tam hücum” mövqeyinə keçirəcəyini bildirib.

Bu dəfə məsələ yalnız Fars körfəzi və Hörmüz boğazında baş verənlərlə məhdudlaşmaya bilər. Qarşıdurmanın genişlənməsi İranın daxilində hərbi obyektlərə yeni zərbələr, cavab hücumları və müxtəlif istiqamətlərdə hava fəallığının artması deməkdir. Azərbaycan üçün isə əsas sual məhz burada yaranır: Böyük müharibənin coğrafiyası şimala doğru genişlənərsə, onun təsiri Azərbaycan sərhədlərinə qədər çata bilərmi?

Mövzu ilə bağlı politoloq Rəşad Bayramov EDnews-a açıqlamasında mümkün eskalasiyanı Azərbaycan üçün bir neçə istiqamətdə qiymətləndirməyin vacib olduğunu hesab edir.

Politoloqun fikrincə, ABŞ və İran arasındakı qarşıdurmanın genişlənməsi Azərbaycanın avtomatik şəkildə müharibənin tərəfinə çevrilməsi demək deyil. Ancaq münaqişənin coğrafiyasının dəyişməsi Bakının təhlükəsizlik hesablamalarına birbaşa təsir göstərə bilər. Azərbaycanın əsas riski birbaşa müharibəyə qoşulmaqdan daha çox, müharibənin yaratdığı təhlükəsizlik mühitinin sərhədlərimizə yaxınlaşmasıdır.

İran böyük əraziyə malik ölkədir və hərbi qarşıdurmanın genişlənəcəyi təqdirdə proses yalnız ölkənin cənubunda və Hörmüz boğazı ətrafında qalmaya bilər. Müxtəlif hərbi obyektlərə zərbələrin endirilməsi, hava hücumlarının intensivləşməsi və İranın cavab əməliyyatları Azərbaycanın cənub sərhədlərində də təhlükəsizlik tədbirlərinin gücləndirilməsini zəruri edə bilər.

Reuters-in məlumatına görə, Tehran diplomatik səylər nəticə verməzsə, daha hücumçu hərbi mövqeyə keçə və ABŞ-nin bölgədəki hərbi fəaliyyətinə qarşı yeni əməliyyatlara başlaya bilər. Eyni zamanda, İran Hörmüz boğazındakı mövqeyindən geri çəkilməyəcəyini bildirir. Əgər hərbi əməliyyatların coğrafiyası İranın şimalına doğru genişlənərsə, vəziyyət Azərbaycan üçün daha həssas xarakter ala bilər.

Burada söhbət ilk növbədə hava məkanının təhlükəsizliyindən, pilotsuz uçuş aparatları və raketlərin mümkün istiqamətlərindən, sərhədyanı ərazilərdə təhlükəsizlik rejiminin gücləndirilməsindən gedir. Belə vəziyyətdə Azərbaycan hərbi qarşıdurmanın tərəfi olmadan da onun yaratdığı təhlükələrlə üzləşə bilər.

Politoloqun yanaşmasına görə, başqa bir mühüm məsələ sərhəd boyunca yarana biləcək sosial və humanitar hərəkətlilikdir:

“İranda vəziyyət daha ciddi şəkildə destabilizasiya olunarsa, məsələ yalnız hərbi təhlükələrlə yekunlaşmaya bilər. Sərhəd bölgələrində əhalinin hərəkəti, iqtisadi əlaqələr, nəqliyyat və digər istiqamətlərdə də müəyyən risklər yarana bilər. Ona görə Azərbaycan mümkün ssenarilərə təkcə hərbi deyil, kompleks təhlükəsizlik prizmasından yanaşmalıdır”.

Azərbaycan üçün həssas istiqamətlərdən biri də Naxçıvandır. Muxtar Respublikanın İranla uzun sərhədə malik olması regional hərbi eskalasiya zamanı bu istiqamətin əhəmiyyətini artırır. Naxçıvanın coğrafi mövqeyi nəzərə alınmalıdır. Regional müharibənin genişlənməsi halında Naxçıvan ətrafındakı hava və təhlükəsizlik mühiti daha mürəkkəb ola bilər. Lakin bu, Naxçıvana qarşı məqsədli hücum təhlükəsinin yaranması demək deyil. Söhbət daha çox müharibə zonasına yaxınlığın yaratdığı dolayı risklərdən gedir.

Burada ən vacib fərq də budur ki, regional eskalasiyanın Azərbaycana təsiri ilə Azərbaycanın müharibənin iştirakçısına çevrilməsi eyni anlayış deyil. Bakı üçün əsas məsələ mümkün hərbi insidentlərin ölkə ərazisinə keçməsinin qarşısını almaq və sərhədlər boyunca təhlükəsizlik nəzarətini maksimum səviyyədə saxlamaqdır.

ABŞ-İran qarşıdurmasının daha geniş regional müharibəyə çevriləcəyi halda Azərbaycanın siyasi manevr imkanları da sınaq qarşısında qala bilər.

Rəşad Bayramov bildirdi ki, Azərbaycanın marağında olan əsas məsələ qarşıdurmadan kənarda qalmaqdır. Bakı həm İranla qonşuluq münasibətlərini, həm ABŞ və Qərblə əlaqələrini, həmçinin Türkiyə və digər regional tərəfdaşlarla strateji münasibətlərini nəzərə almalıdır. Belə mürəkkəb vəziyyətdə Azərbaycanın hansısa hərbi bloklaşmanın bir hissəsi kimi görünməməsi xüsusilə vacibdir.

Politoloqun qənaətinə görə, qarşıdakı mərhələdə əsas məsələ ABŞ və İran arasında diplomatik kanalların tam bağlanıb-bağlanmayacağıdır. Danışıqlar yenidən başlamasa və hərbi ritorika real əməliyyatlara çevrilsə, bunun təsiri yalnız Yaxın Şərqlə məhdudlaşmaya bilər.

Avqustun 18-də yayılan son məlumatlar da böhranın səngimədiyini göstərir. Hörmüz boğazı ətrafındakı vəziyyət gərgin olaraq qalır, İran ABŞ-nin müəyyən şərtlərə əməl etməyəcəyi halda mövqeyini dəyişməyəcəyini bildirir.