Valideyn himayəsindən məhrum, uşaq evlərində və internat məktəblərində böyüyənlərin 18 yaşdan sonrakı taleyi uzun illərdir müzakirə olunan sosial problemlərdəndir. Həmin gənclər 18 yaş tamam olduqdan sonra müstəqil həyata atılmalı, öz dolanışıqlarını təmin etməlidirlər. Lakin praktikada bu keçid mərhələsi bir çox hallarda ağır sosial nəticələr doğurur. İşsizlik, sosial adaptasiya çətinliyi və nəzarətsizlik səbəbindən bəzi gənclər küçə həyatına və zərərli vərdişlərə yönəlirlər.
Mövzu ilə bağlı Oxu.Az-a danışan "Azərbaycan Uşaqları" İctimai Birliyinin sədri Kəmalə Ağazadə bildirib ki, məsələ yalnız 18 yaşdan sonrakı mərhələ ilə məhdudlaşmır, problem daha erkən dövrdən başlayır:

"Əgər bir uşaq müəssisəyə yerləşdirilirsə, deməli, onun həyatında uşaqlığını tam yaşaya bilmədiyi məqamlar olub. Bu, ailədaxili münaqişə də ola bilər, zorakılıq da, başqa travmatik hadisə də. Belə uşaqlara xüsusi yanaşma mütləqdir".
O vurğulayıb ki, onlar uşaq evlərinə yerləşdirilməzdən əvvəl xüsusi reabilitasiya mərhələsindən keçməlidirlər:
"Uşaq bir mühitdən tam fərqli başqa mühitə düşür. Böhran vəziyyətindən çıxarılması və kollektivə adaptasiyası üçün xüsusi proqramlar hazırlanmalıdır. Əks halda uşaq sadəcə müəssisədə qalır, amma psixoloji və sosial baxımdan formalaşmır".
K.Ağazadə qeyd edib ki, önəmli problemlərdən biri təhsilə yanaşmadır:
"Bu gün internat məktəblərindən çıxan yeniyetmələrin neçəsi ali və ya peşə təhsili alır? Az nümunə çəkə bilərəm. Əsas diqqət onların təhsilə fokuslanmasına yönəlməlidir. Məqsəd hamının bakalavr olması deyil. Xidmət sahəsində də onların çox böyük töhfəsi ola bilər".
O bildirib ki, qanunvericilik 18 yaşdan sonra da təhsil alan gənclərə müəyyən imkanlar yaradır:
"Əgər gənc oxuyursa, dövlət himayəsi davam edir. Universiteti və ya magistraturanı bitirənə qədər müəssisədə qalmaq imkanı var. Amma işləyən gənc artıq uşaq evində qala bilmir. Bu zaman kirayə məsələsi ortaya çıxır və sual yaranır: Belə şəraitdə təhsil nə qədər effektiv olacaq?"
K.Ağazadə rəhbərlik etdiyi qurumun təcrübəsindən də danışıb və bildirib ki, motivasiya və davamlı müşayiət əsas amildir:
"Hazırda 14 qızımız universitet və kolleclərdə təhsil alır. Onlardan 10-u SOCAR-ın 10 aylıq təlim və təcrübə proqramına cəlb olunub. Bu proqramlar uşaqlar üçün ödənişsizdir və nəticədə real iş imkanları yaranır".
O, konkret bir uğur nümunəsini də bölüşüb:
"Bir gəncimiz var idi, davamlı kitab oxuyurdu. Onun potensialını gördük, əlavə müəllimlər tutduq. Universitetə qəbul olundu, yataqxana məsələsini həll etdik. Amma əlaqəni kəsmədik. Bu gün tanınmış şirkətlərdən birində departament rəhbəridir və özü də gənclərə dəstək proqramları hazırlayır".
K.Ağazadə hesab edir ki, müəssisə uşağın sadəcə qalma yeri deyil, evi olmalıdır:
"Necə ki, valideynlə yaşayan uşaq 18 yaşdan sonra ailədən ayrılmır, bu uşaqlara da tam formalaşana qədər eyni imkanlar yaradılmalıdır. Bu işə çox erkən yaşdan başlamaq və uşaq müəssisələrində ciddi islahatlar aparmaq lazımdır".
Milli Məclisin deputatı Ceyhun Məmmədov isə bildirib ki, məsələ sistemli yanaşma tələb edir:

"18 yaşına qədər uşaqlara dövlət tərəfindən dəstək göstərilir, vəsait ayrılır. Amma 18 yaşdan sonra onlar işləməli olurlar. Təhsil verilir ki, taleləri qeyri-müəyyən qalmasın".
Deputat qeyd edib ki, bu kateqoriyadan olan gənclərin işlə təminatına xüsusi diqqət ayrılmalıdır:
"Onların sahibsiz qalmaması üçün konkret addımlar atmaq mümkündür. Xüsusilə işlə təminat istiqamətində daha həssas və məqsədyönlü yanaşma olmalıdır".
Mütəxəssislərin fikrincə, valideyn himayəsindən məhrum olmuş gənclərin cəmiyyətə qazandırılması üçün yalnız hüquqi mexanizmlər kifayət deyil. Davamlı sosial müşayiət, keyfiyyətli təhsil, peşə bacarıqları və real məşğulluq imkanları əsas şərtlərdən biridir.